آیا در قرآن به موضوع مهدویت پرداخته شده است؟

گروه فرهنگی مشرق ؛ آنچه در پی می آید گزیده ای از آیاتی است که بر اساس تفسیر اهل بیت علیهم السلام مربوط به مساله مهدویت است:  

1. امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى‏ بِآیاتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ» (ابراهیم / 5) (و در حقیقت، موسى را با آیات خود فرستادیم (و به او فرمودیم‏] كه قوم خود را از تاریكی ها به سوى روشنایى بیرون آور، و روزهاى خدا را به آنان یادآورى كن) فرمود: «ایام الله سه روز است: روز قیام قائم صلوات الله علیه، روز مرگ و روز قیامت.» (تفسیر قمی 1 : 369)

2. امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه «فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنا» (انبیاء / 12) (پس چون عذاب ما را احساس كردند) فرمود: «یعنی بنی امیه وقتی احساس گزند از قائم آل محمد صلی الله علیه و آله کردند»؛ «إِذا هُمْ مِنْها یَرْكُضُونَ  لا تَرْكُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلى‏ ما أُتْرِفْتُمْ فیهِ وَ مَساكِنِكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْئَلُونَ»، (به ناگاه از آن مى‏گریزند (هان‏] مگریزید، و به سوى آنچه در آن متنعّم بودید و (به سوى‏] سراهایتان بازگردید، باشد كه شما مورد پرسش قرار گیرید) فرمود: «یعنی گنج هایی که اندوخته بودند.» فرمود: «زمانی که قائم علیه السّلام از آنان مطالبه می کند، بنی امیه داخل در روم می شوند، سپس حضرت آنان را از روم اخراج می کند و از آنان گنج هایی را که اندوخته بودند مطالبه می فرماید.» پس همان گونه که خداوند فرموده، می گویند: «قالُوا یا وَیْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمینَ فَما زالَتْ تِلْكَ دَعْواهُمْ حَتَّى جَعَلْناهُمْ حَصیداً خامِدینَ»، (گفتند: «اى واى بر ما، كه ما واقعاً ستمگر بودیم سخنشان پیوسته همین بود، تا آنان را دروشده بى‏جان گردانیدیم) فرمود: «(قائم) با شمشیر و زیر سایه شمشیر ها چنین می کند.» (تفسیر قمی 2 : 43)

3. امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه: «وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ» (انبیاء / 105) (و در حقیقت، در زبور پس از تورات نوشتیم) فرمود: «کتب آسمانی همگی ذکر هستند»؛ «أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُون»، (كه زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد) فرمود: «مراد از بندگان صالح قائم علیه السّلام و اصحاب ایشان هستند.» (تفسیر قمی 2 : 52)

4. امام باقر علیه السّلام در تفسیر این آیه: «أُذِنَ لِلَّذینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلى‏ نَصْرِهِمْ لَقَدیر» (حج / 39)(به كسانى كه جنگ بر آنان تحمیل شده، رخصت (جهاد] داده شده است، چرا كه مورد ظلم قرار گرفته‏اند، و البته خدا بر پیروزى آنان سخت تواناست) فرمود: «اهل تسنن می گویند: این آیه درباره پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد، هنگامی که قریش ایشان را از مکه بیرون کردند، ولی حق این است که مقصود فقط قائم علیه السّلام است هنگامی که خروج می کند و طالب خون حسین علیه السّلام است» و این معنای قول حضرت است که می فرماید: «ما اولیای دم حسین علیه السّلام و پی گیران ظلم بر اوییم.» (تفسیر قمی 2 : 59)

5. امام باقر علیه السّلام در ذیل این آیه: «الَّذینَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاة» (حج / 41)(همان كسانى كه چون در زمین به آنان توانایى دهیم، نماز برپا مى‏دارند و زكات مى‏دهند) فرمود: «این خصوصیت برای آل محمد صلی الله علیهم تا آخر ائمه است و خدا مهدی و اصحابش را در مشارق و مغارب زمین قدرت می دهد و دین را با او آشکار می سازد و به دست او، اصحابش بدعت ها و باطل را می کشد، همان طور که سفیهان حق را کشته اند، تا اینکه ظلمی در جایی دیده نمی شود و امر به معروف و نهی از منکر صورت می پذیرد.» (تفسیر قمی 2 : 60)



6. در تفسیر آیه: « أَمَّنْ یُجیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَكْشِفُ السُّوءَ وَ یَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الارضِ» (نمل / 62) (یا (كیست‏] آن كس كه درمانده را- چون وى را بخواند- اجابت مى‏كند، و گرفتارى را برطرف مى‏گرداند، و شما را جانشینان این زمین قرار مى‏دهد؟) از امام باقر علیه السّلام نقل است که حضرت فرمود: «آیه درباره قائم علیه السّلام نازل شده؛ به خدا قسم او مضطر است هنگامی که دو رکعت نماز در مقام ابراهیم می خواند و خدا را می خواند، پس خدا او را اجابت می کند و گرفتاری را برطرف می کند و او را خلیفه در زمین قرار می دهد.» (تفسیر قمی 2 : 105)

7. امام باقر علیه السّلام در تفسیر آیه: «وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِه» (شوری / 41) (و هر كه پس از ستم (دیدنِ‏] خود، یارى جوید (و انتقام گیرد) فرمود: «منظور قائم و اصحابش هستند»؛ « فَأُولئِكَ ما عَلَیْهِمْ مِنْ سَبیلٍ»، (راه (نكوهشى‏] بر ایشان نیست) فرمود: «قائم وقتی قیام کند، او و اصحابش از بنی امیه و تکذیب کنندگان و ناصبی ها انتقام می گیرند و این معنای قول خداست که فرمود: «إِنَّمَا السَّبیلُ عَلَى الَّذینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ وَ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ» (شوری / 42) (راه (نكوهش‏] تنها بر كسانى است كه به مردم ستم مى‏كنند، و در (روى‏] زمین به ناحق سر برمى‏دارند. آنان عذابى دردناك (در پیش‏] خواهند داشت.» (تفسیر قمی 2 : 250)

8. امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه: «اقتربت الساعة» (قمر / 1) (نزدیک شد قیامت) فرمود: «منظور خروج قائم علیه السّلام است.» (تفسیر قمی 2 : 318)

9. امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه: «یُریدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِه» (صف/ 8)(مى‏خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش كنند) فرمود: «خدا نور خود را با قائم آل محمد صلوات الله علیهم تمام می کند، هنگامی که قیام می کند تا دین خدا را بر هر دینی برتری دهد تا جایی که جز خدا پرستیده نشود.» و این معنای این فرمایش است که زمین را همان طوری که از ظلم و جور پر شده، با قسط و عدل پر می گرداند. (تفسیر قمی 2 : 346)

   10. امام باقر علیه السلام در ذیل آیه: «هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى‏ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ»‏ (توبه / 34) (او كسى است كه پیامبرش را با هدایت و دین درست، فرستاد تا آن را بر هر چه دین است پیروز گرداند، هر چند مشركان خوش نداشته باشند) فرمود: «این آیه درباره قائم آل محمد است و او امامى است كه خداوند او را بر همه كیش ها غالب گرداند و او زمین را که آکنده از ظلم و ستم شده باشد، از عدل و داد پر كند.».» (تفسیر قمی 2 : 346)

11. امام باقر علیه السّلام در تفسیر آیه: «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتیكُمْ بِماءٍ مَعینٍ» (ملک/ 30) (بگو: «به من خبر دهید، اگر آب (آشامیدنى‏] شما (به زمین‏] فرو رود، چه كسى آب روان برایتان خواهد آورد؟) فرمود: «این آیه درباره قائم علیه السّلام نازل شده که خدا می فرماید: «اگر امام شما از شما غایب شود که ندانید او کجاست، پس چه کسی امامی ظاهر برای شما می آورد که اخبار آسمان ها و زمین و حلال و حرام خدای عزوجل را برای شما بیاورد؟» (کمال الدین: 305)

12. امام صادق علیه السّلام درباره این قول خدای عزوجل: «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ» (بقره / 3) (آنان كه به غیب ایمان مى‏آورند) فرمود: «منظور کسانی هستند که که به قیام قائم علیه السّلام اقرار دارند که آن حق است.» (کمال الدین: 319)

 13. ابن عباس در ذیل آیه: «اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها» (حدید / 17)(بدانید كه خدا زمین را پس از مرگش زنده مى‏گرداند) می گوید: یعنی به وسیله قائم آل محمد صلی الله علیه و آله، زمین را زنده می کند، پس از آنکه با ظلم اهل زمین، مرده باشد.  (غیبت طوسی: 175)

14. اسحاق بن عبدالله بن علی بن الحسین درباره این آیه: «فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّكُمْ تَنْطِقُون»، (پس سوگند به پروردگار آسمان و زمین، كه واقعاً او حقّ است، همان گونه كه خود شما سخن مى‏گویید) می گوید: منظور قیام قائم آل محمد صلی الله علیه و آله است. و آیه: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضى‏ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنی‏ لا یُشْرِكُونَ بی‏ شَیْئا» (نور / 55) (خدا به كسانى از شما كه ایمان آورده و كارهاى شایسته كرده‏اند، وعده داده است كه حتماً آنان را در این سرزمین جانشین (خود] قرار دهد، همان گونه كه كسانى را كه پیش از آنان بودند جانشین (خود] قرار داد، و آن دینى را كه برایشان پسندیده است به سودشان مستقر كند، و بیمشان را به ایمنى مبدل گرداند، (تا] مرا عبادت كنند و چیزى را با من شریك نگردانند) نیز درباره مهدی علیه السّلام نازل شده است. (غیبت طوسی: 176)

15. امیرالمؤمنین علیه السّلام در تفسیر این قول خداوند تعالی: «وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ‏» (قصص/5)(و خواستیم بر كسانى كه در آن سرزمین فرو دست شده بودند منّت نهیم و آنان را پیشوایان (مردم‏] گردانیم، و ایشان را وارث (زمین‏] كنیم) فرمود: «آنان آل محمد صلی الله علی و آله هستند که خدا مهدی آنها را بعد از سختی های فراوانشان می فرستد، پس آنها را عزیز و دشمنشان را خوار می کند.» (غیبت طوسی: 184)
 

  16. امام باقر علیه السّلام در تفسیر آیه: «الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ كَفَرُوا مِنْ دِینِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ» (مائده/4) (‏امروز كسانى كه كافر شده‏اند، از (كارشكنى در] دین شما نومید گردیده‏اند. پس، از ایشان مترسید و از من بترسید) فرمود: «روزی که قائم علیه السّلام قیام می کند، بنی امیه که همان مایوسان هستند، نومید می شوند؛ از آل محمد صلی الله علیه و آله نومید می شوند.» (تفسیر عیاشی1 :321)

17. امام صادق علیه السّلام فرمود: از پدرم درباره این قول خدا: «وَ قاتِلُوا الْمُشْرِكِینَ كَافَّةً كَما یُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً» (توبه / 37) (و همگى با مشركان بجنگید، چنان كه آنان همگى با شما مى‏جنگند)پرسیده شد. فرمود: «تا مشرکی باقی نماند؛ «وَ یَكُونَ الدِّینُ كُلُّهُ لِلَّهِ»‏ (انفال / 39) (دین کلا برای خدا باشد.) سپس فرمود: «تأویل این آیه هنوز نیامده و اگر قائم ما قیام کند، هر کس که او را درک کند، تأویل این آیه را خواهد دید و قائم علیه السّلام، دین محمد صلی الله علیه و آله را  تا آنجا که شب پایش به آنجا رسیده می رساند، تا جایی که دیگر طبق فرموده خداوند، شرکی روی زمین باقی نمی ماند.» (تفسیر عیاشی 2 : 60)

18. امام صادق علیه السّلام در تفسیر این قول خداوند عزوجل: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضى‏ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنی‏ لا یُشْرِكُونَ بی‏ شَیْئاً» (نور/ 55) (خدا به كسانى از شما كه ایمان آورده و كارهاى شایسته كرده‏اند، وعده داده است كه حتماً آنان را در این سرزمین جانشین (خود] قرار دهد، همان گونه كه كسانى را كه پیش از آنان بودند جانشین (خود] قرار داد، و آن دینى را كه برایشان پسندیده است به سودشان مستقر كند، و بیمشان را به ایمنى مبدل گرداند، (تا] مرا عبادت كنند و چیزى را با من شریك نگردانند) فرمود: «منظور قائم و یاران او هستند.» (غیبت نعمانی: 240)

19. امام صادق علیه السّلام در باره آیه: «یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسیماهُمْ» (الرحمن/41)(تبهكاران از سیمایشان شناخته مى‏شوند) فرمود: «خداوند آنان را می شناسد اما این آیه درباره قائم نازل شده که مجرمین را با چهره شان می شناسد، پس با یارانش آنها را از دم ضربات سخت شمشیر می گذرانند.» (غیبت نعمانی: 241)

20. مفضل بن عمر می گوید: از حضرت صادق علیه السّلام درباره این آیه پرسیدم: «وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى‏ دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» (سجده / 21)(‏و قطعاً غیر از آن عذاب بزرگ تر، از عذاب این دنیا (نیز] به آنان مى‏چشانیم) فرمود: «عذاب نزدیك تر گرانى نرخ ها و عذاب بزرگ تر قیام مهدى با شمشیر است.» (تأویل الآیات الظاهرة: 437)

21. امام صادق علیه السّلام فرمود: چون قائم ما ظهور كند، به مسجدالحرام درآید و در حالى كه رو به كعبه و پشت به مقام کرده، دو ركعت نماز می گزارد. آنگاه برخاسته و می گوید: «اى مردم! من از هر كس به آدم ابوالبشر نزدیک ترم؛ ای مردم! من از هر کس به ابراهیم نزدیک ترم؛ ای مردم! من از هر کس به اسماعیل نزدیک ترم؛ ای مردم! من از هر کس به محمد صلی الله علیه و آله و سلم  نزدیك ترم.» سپس دستانش را به سمت آسمان بلند می کند و آن قدر دعا و ناله می کند تا با صوزت روى زمین مى‏افتد و این منظور از این آیه است: «أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَكْشِفُ السُّوءَ وَ یَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِیلًا ما تَذَكَّرُونَ»‏ (نمل/ 32) (یا (كیست‏] آن كس كه درمانده را- چون وى را بخواند- اجابت مى‏كند، و گرفتارى را برطرف مى‏گرداند، و شما را جانشینان این زمین قرار مى‏دهد؟ آیا معبودى با خداست؟ چه كم پند مى‏پذیرید.)
و به همین اسناد امام باقر علیه السّلام درباره آیه‏ «أَمَّنْ یُجِیبُ‏» فرمود: «این آیه درباره قائم علیه السّلام نازل شده که وقتی خروج کرد، عمامه بر سر نهاده و نزدیک مقام نماز می گزارد و به درگاه پروردگارش تضرع می کند و از آن موقع پرچم او در اهتزاز خواهد بود.» (تأویل الآیات الظاهرة: 399)

22. امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: «هُوَ الَّذی اَرسَلَ رَسُولَهُ ...» آیا این آیه محقق شده؟ هرگز! قسم به کسی که جانم در دست اوست، تحقق این آیه زمانی است که هیچ قریه ای نماند، مگر آنکه در آن شهادت لا اله الا الله و محمد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم در صبح و شام ندا داده شود.»
همچنین ابن عباس درباره آیه: «لِیُظهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّه وَ لَو کَرِهَ المُشرِکونَ» گفت: «این آیه محقق نمی شود، تا زمانی که یهودی و نصرانی و صاحب دینی باقی نماند مگر آنکه داخل در اسلام شود، تا آن جا که گوسفند و گرگ و گاو و شیر و انسان و مار ایمنی دارند و هیچ موشی کیسه ای را نمی جود و جزیه وضع می شود، صلیب شکسته می شود و خوک کشته می شود و این معنای آیه: «لِیُظهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّه وَ لَو کَرِهَ المُشرِکونَ» است و این وضعیت در هنگامه قیام قائم علیه السّلام است.» (تأویل الآیات الظاهرة: 663) 

23. ابو بصیر می گوید: از امام صادق علیه السّلام درباره آیه: «سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُ»‏ (فصلت/53) (به زودى نشانه‏هاى خود را در افق ها(ى گوناگون‏] و در دل هایشان بدیشان خواهیم نمود، تا برایشان روشن گردد كه او خود حقّ است) پرسیدم. فرمود: خداوند مسخ شدن را در درونشان به آنها نشان می دهد و در آفاق، خراب شدن آفاق را به آنها نشان می دهد، پس قدرت خدای عزوجل را در درون خود و در آفاق می بینند.» عرض کردم: «منظور از «حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُ‏» چیست؟» فرمود: «خروج قائم حق از جانب خدای عزوجل است که خلق آن را می بینند و چاره ای از آن نیست.» (روضه کافی 8 : 381)

کوچه های انتظار...